یكی از دغدغه‌های مقام معظم رهبری كه در سخنرانی‌های مختلف به ویژه در چند سال اخیر بر روی آن تأكید ورزیده‌اند مسأله “علوم انسانی“ و مشكلات آن می‌‌باشد. ایشان بارها گلایه خود را در مورد وضعیت موجود این علوم ابراز داشته و تحول اساسی در محتوای درسی رشته‌های مختلف این علوم را لازم شمرده‌اند.

بدون آن‌كه به مناقشات مربوط به تعریف علوم انسانی وارد شویم. برای روشن شدن حوزه این علوم همین مقدار اشاره می‌‌شود كه علومی‌مانند: جامعه شناسی، روانشناسی، روانشناسی اجتماعی، علوم سیاسی، اقتصاد، مردم شناسی، تاریخ، جغرافیا، علوم ادبی، فلسفه، هنرهای زیبا و... ذیل عنوان علوم انسانی قرار می‌‌گیرند.(1)
‌حضرت آیت ا... خامنه‌ای علاوه بر این‌كه بر تولید علم و نهضت نرم افزاری - به شكل عام- برای رسیدن به استقلال و اقتدار كشور در موارد متعدد تأكید می‌‌كنند نگاه ویژه‌ای نیز به علوم انسانی دارند. مهم‌ترین نكاتی كه ایشان درباره علوم انسانی فرموده اند از این قرار است:


1. اهمیت علوم انسانی


‌از دیدگاه مقام معظم رهبری علوم انسانی به اندازه علوم صنعتی و پزشكی مهم است و پیشرفت و نظریهپردازی در آن‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. ایشان بسیاری از حوادث و اتفاقات دنیا را ناشی از نظریه‌پردازی‌های دانشمندان این رشته‌ها می‌‌دانند و می‌‌فرمایند: “بسیاری از حوادث دنیا حتی در زمینه‌های اقتصادی، سیاسی و غیره، محكوم نظرات صاحبنظران در علوم انسانی است؛ در جامعه‌شناسی، در روان‌شناسی، در فلسفه؛ آن‌ها هستند كه شاخص‌ها را مشخص می‌كنند.“ (2)
‌ایشان همچنین در پاسخ یكی از دانشجویان كه از كم ارزش بودن این علوم در جامعه گلایه می‌كند می‌فرمایند: “در همین علوم انسانی، مثلاً تاریخ، جامعه‌شناسی و روانشناسی‌ای كه خودتان گفتید، پیشرفت كنید، حقیقتاً بدانید ارزش شما در جامعه و در سطح بین‌المللی، از یك پزشك پیشرفته یقیناً كم‌تر نیست؛ بلكه بیش‌تر هم هست. شما الان نگاه كنید، ببینید در این چهره‌های علمی معروف دنیا چند تا پزشك هستند، چند تا جامعه‌شناس یا مورخ وجود دارند. می‌بینید كه تعداد و برجستگی این دومی‌بیش‌تر است. منتها باید كار كنید تا پیش بروید.“ (3)
‌از دیدگاه معظم له علوم انسانی جهت دهنده و فكرساز است و مسیر و مقصد حركت جامعه را تعیین می‌كند. می‌توان گفت یكی از دلایل مهم تأكید ایشان بر علوم انسانی این است كه ایران كشوری در حال توسعه است و برای پیشرفت و توسعه، الگوی كاملی لازم است كه مقصد و مسیر براساس آن روشن می‌شود تعیین این الگو و معیارها و شاخص‌های توسعه بر عهده علوم انسانی می‌باشد. چگونگی تفسیر هستی شناسانه از انسان و این‌كه او را موجودی تك ساحتی و یا دو بعدی بدانیم تأثیر عمیقی بر نظام اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی دارد و بر همین اساس الگوی توسعه تعیین می‌شود. به همین دلیل رهبر بزرگوار می‌فرمایند: “اسلام انسان را موجودی دوساحتی می‌داند؛ دارای دنیا و آخرت؛ این پایه همه مطالبی است كه در باب پیشرفت باید در نظر گرفته شود؛ شاخص عمده این است؛ فارق عمده این است. اگر یك تمدنی، یك فرهنگ و آئینی، انسان را تك ساحتی دانست و خوشبختی او را فقط در زندگی مادی دنیائی به حساب آورد، طبعاً پیشرفت در منطق او، با پیشرفت در منطق اسلام -كه انسان را دو ساحتی می‌داند- به كلی متفاوت خواهد بود. كشور ما و جامعه اسلامی‌آن وقتی پیشرفته است كه نه فقط دنیای مردم را آباد كند، بلكه آخرت مردم را هم آباد كند. پیغمبران این را می‌خواهند: دنیا و آخرت.“ (4)


2. وضعیت اسفبار علوم انسانی


‌علیرغم اهمیت و تأثیر گسترده علوم انسانی بر ساحت‌های مختلف زندگی فردی و اجتماعی، وضعیت گذشته و حال این علوم در ایران بسیار ناگوار است. این علوم از طریق ترجمه متون غربی و به شكل كاملاً وارداتی وارد كشور شده است. و از آن‌جا كه واردكنندگان آن‌ها از علوم و اندیشه‌های اسلامی‌بی‌بهره یا كم‌ بهره بودهاند آن‌چه را در متون غربی بوده كاملاً پذیرفته‌اند و به شكل‌های مختلف وارد كشور كردهاند، بدیهی است كه نتیجه این علوم، بی‌اعتقادی یا سستی در باورهای دینی می‌‌باشد چون اساساً بر مبانی مادی‌گرایی و تجربه‌گرایی پوزیتویستی استوار می‌‌باشند. رهبر معظم انقلاب در موارد متعددی به این وضعیت ناگوار اشاره می‌‌فرمایند: “بسیاری از مباحث علوم انسانی، مبتنی بر فلسفه‌‌هایی هستند كه مبنایش مادی‌گری است، مبنایش حیوان انگاشتن انسان است، عدم مسؤولیت انسان در قبال خداوند متعال است، نداشتن نگاه معنوی به انسان و جهان است. خوب، این علوم انسانی را ترجمه كنیم، آن‌چه را كه غربی‌‌ها گفتند و نوشتند، عیناً ما همان را بیاوریم به جوان خودمان تعلیم بدهیم، در واقع شكاكیت و تردید و بی‌‌اعتقادی به مبانی الهی و اسلامی‌و ارزش‌های خودمان را در قالب‌های درسی به جوان‌ها منتقل كنیم؛ این چیز خیلی مطلوبی نیست.“ (5)
‌ایشان با ابراز گله‌مندی از تعارض علوم انسانی در دانشگاه‌ها با آموزه‌های دینی و قرآنی می‌‌فرمایند: “ من درباره علوم انسانی گلایه‌ای از مجموعه‌های دانشگاهی كردم - بارها، این اواخر هم همین جور - ما علوم انسانی‌مان بر مبادی و مبانی متعارض با مبانی قرآنی و اسلامی‌بنا شده است. علوم انسانی غرب مبتنی بر جهان‌بینی دیگری است؛ مبتنی بر فهم دیگری از عالم آفرینش است و غالباً مبتنی بر نگاه مادی است. خوب، این نگاه، نگاه غلطی است؛ این مبنا، مبنای غلطی است.“ (6)
‌مقام معظم رهبری گرچه چندین بار در سال جاری درباره این مسأله سخن گفته‌اند ولی این مهم در چند سال اخیر دائماً از سوی ایشان تذكر داده شده است. ایشان در سال 84 در دیدار با اعضای محترم شورای عالی انقلاب فرهنگی می‌‌فرمایند: “با این همه تأكیدی كه بر علوم انسانی شده، تقریباً علوم انسانی هم به همان شكل علوم پایه اداره می‌‌شود و باز همچنان همان اشكال به قوت خودش باقی است. ما آغوش‌مان را باز كرده‌ایم و حرف‌هایی كه الان در زمینه‌های جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، تاریخ و حتی فلسفه و ادبیات مطرح است، از خارج برای ما دیكته می‌‌شود!“ (7)
‌ایشان به دنبال این مطلب اضافه می‌‌كنند این حرف جدیدی نیست، بلكه سال‌هاست كه گفته شده است. شایسته توجه است كه با این همه مشكلات در حوزه علوم انسانی، بیش‌ترین فعالیت دانشگاه‌ها از جهت جذب دانشجو و تعداد هیأت علمی و امكانات آموزشی مربوط به همین رشته‌های علوم انسانی است و این مسأله به تعبیر مقام معظم رهبری بسیار نگران كننده است. “طبق آن‌چه كه به ما گزارش دادند، در بین این مجموعه عظیم دانشجویی كشور كه حدود سه میلیون و نیم مثلاً دانشجوی دولتی و آزاد و پیام نور و بقیه دانشگاه‌‌های كشور داریم، حدود دو میلیون این‌ها دانشجویان علوم انسانی‌‌اند! این به یك صورت، انسان را نگران می‌كند. ما در زمینه علوم انسانی، كار بومی، تحقیقات اسلامی‌چقدر داریم؟ كتاب آماده در زمینه‌‌های علوم انسانی مگر چقدر داریم؟ استاد مبرزی كه معتقد به جهان‌‌بینی اسلامی‌باشد و بخواهد جامعه‌‌شناسی یا روانشناسی یا مدیریت یا غیره درس بدهد، مگر چقدر داریم، كه این همه دانشجو برای این رشته‌‌ها می‌گیریم؟ این نگران كننده است.“ (8)

 پی‌نوشت‌ها


1. مبانی نظری و عملی پژوهش در علوم انسانی و اجتماعی، دكتر علی دلاور، ص 36-37 و فرهنگ فارسی دكتر محمد معین.
2. دیدار با دانشجویان و اساتید دانشگاه‌های شیراز، 14/2/87.
3. دیدار با نخبگان جوان، 25/6/85.
4.دیدار با استادان و دانشجویان دانشگاه‌های كردستان، 27/2/88.
5. دیدار با جمعی از اساتید دانشگاه‌ها، 8/6/88.
6. دیدار با بانوان قرآن پژوه كشور، 28/7/88.
7. دیدار با اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، 13/10/84.
8.دیدار با جمعی از اساتید دانشگاه‌ها، 8/6/88.

نوشته شده در تاریخ سه شنبه 22 تیر 1389    | توسط: تخریبچی رابع     | طبقه بندی: تحلیل،     | نظرات()